Trekkteorien

Personlegdom er det som gjer at akkurat du er slik du er i møte med andre personar. Personlegdomen får fram det spesifikke og det karakteristiske av tankar, kjensler og åtferd som bestemmer den veremåten kvar og ein av oss har i samhandling med omgivnadane.

Trekkteorien handlar om menneskelege trekk eller eigenskapar og byggjer på at menneske kan karakteriserast ut frå ei rekkje trekk som dei har meir eller mindre av. Dette vil sei at teorien legg meir vekt på kvar enkelt sin personlegdom og ikkje på korleis ein handlar i samfunnet.

Femfaktormodellen er den mest kjende teorien innanfor trekkteorien. Den legg vekt på forskjellige personlegdomstrekk, den legg vekt på fem toppunkt, det vil sei utadventheit, empati, orden, temperament og openheit, men det er og 30 mindre viktige personlegdomstrekk. Costa & McCtrae står bak teorien og den kom ut i 1992.

Kor høveleg trekkteorien er i dag er omdiskutert. I følgje teoriane vil eit individ vere slik det er skildra. Altså om trekkteoriane seier at individet er utadvendt, er det alltid utadvendt. Detter er ikkje tilfelle i dag, det vil variere frå kva situasjon ein befinn seg i. Ein kan til dømes vere utadvendt i eit kjent miljø med venner og familie, medan når ein møter nye mennesker vil ein mest truleg handle annleis og vere innadvendt. Samtidig gjeld ikkje dette alle. Ein kan forklare dette ved kva miljø ein har vokse opp i, og kor sjølvstendige foreldra har gjort ein.

Hanne Sviggum

Psykodynamisk teori

- Gjer greie for kjenneteikn ved typeteorien psykodynamisk teori, og diskuter korleis denne teorien forklarer menneskets personlegdom og vurder kor gyldig den er i dag.

Psykodynamisk teori går ut på menneskets behovs- og driftsliv. Teorien forklarar den menneskelege åtferda som eit konfliktfylt samspel mellom behov, kjensler og rasjonelle overvegingar. Dynamisk psykologi er og noko som styrer tanke- og handlingslivet vårt. Mykje av det som kjem inn under denne kategorien er at ein legg vekt på det ubevisste, kjensle- og behoslada, fortrengte minner, tankar og motiv.

Psykoanalyse, analytisk psykologi og psykodynamisk eg – psykologi blir rekna under den psykodynamiske teorien. Desse gir altså svar på det medvitne og det umedvitne. Psykoanalysen er teori om sjelelivet som vil sei at det oppstår konfliktar mellom behovs- og kjenslelivet. Eksempel på dette kan vera drøymer, dagdrøyming, fantasering og relasjonar til andre menneske. Psykodynamisk er altså ei forklaring på krefter i kroppen som individet har og det vil vidare påverka åtferda vår.

Sigmund Freud er svært viktig for dei psykodynamiske teoriane, også i dag. Han meinte at grunnlaget for utviklinga av personlegdommen var indre konflikt. Indre konflikt vil sei at du for eksempel står overfor to val, men veit ikkje kva du skal velje. Dette gjer at karakteren vår endrar seg i løpet av oppveksten, fordi vala og meiningane våre vil endra seg heile tida. Konfliktar i barndommen hadde den største innverknaden på utviklinga meinte han. Dette var fordi traume vil følgje deg i oppveksten (når du blir litt eldre). Så om eit barn har hatt ein vanskeleg oppvekst med for eksempel vald, kan ein sjå dette på barnet i seinare tider. Teikn på dette kan du finne i barnets åtferd og korleis han/ho utfordrar og angriper ein situasjon eventuelt andre daglege ting.

Personlegdommen vår blir vist gjennom tankar, kjensler og åtferd som tidlegare nemnt. Teorien ser mennesket i stadig ”ubalanse” ved at du vel forskjellig nesten heile tida og at me stadig er i endring. At det stadig dukkar opp nye situasjonar me må innretta oss i og ta val kallar me dynamiske prosessar og det har med det medvitne og det umedvitne å gjera. Det umedvitne er ein del av åtferda vår og som me ikkje er klar over, at det berre skjer på ein måte. Det medvitne er sjølvsagt omvendt av det umedvitne.

Freud delte personlegdommen vår inn i tre delar: id, ego og superego. Alle desse verkar på ei og same gong. Id = dekkje behova våre, å tilfredsstille. Det styrer altså lystprinsippet vårt som vil seia at eit barn blir freista eller får lyst til noko, og gjer det utan problem. Dette er det første grunnlaget hos eit barn, men etter kvart kjem neste trinn inn, som er ego. Egoet blir utvikla når barnet forstår at alle behova ikkje alltid kan tilfredsstillast. No har også barnet meir respekt og spør gjerne før dei gjer noko, eller så gjer dei det i skjul så ingen merker det. Reglar byrjar også å kome inn i livet og egoet må no styrer id. Den tredje strukturen i personlegdommen er superego og vurderer handlingar, tankar og ønskjer. Superegoet ditt fir deg signal om korleis ein skal handle og ein treng ikkje lenger å gjere ting i skjul. Superegoet ditt kan og utvikle seg på ein at det dempar ei skyldkjensle, men det kan også vera stikk motsett.

Sjølv om id, ego og superego verkar på likt, kjem dei ofte i konflikt med kvarandre. Det kan skje fordi at egoet må passe på ”lystene” til id, og superegoet må vera merksam på kva som er rett og gale. Freud har framstilt personlegdommen som eit isfjell, og det meste ligg under vatn. Det som ligg under vatn er det umedvitne.

Sigmund Freud hadde også ein teori om at barn kunne bli seksuelt forført av sin eigne foreldre eller andre vaksne. Denne teorien vert kalla ødipuskomplekset. Det skal seiast at forholdet mellom barnet og forelderen har eit gjensidig spel om kjærleik. I denne fallisk – ødipale fasen blir barnets kjærleik til foreldra nyansert etter barnets kjønn. For guten blir faren eit rival og førebilete, og med jenta blir det omvendt. Men under denne prosessen blir forholdet til foreldra usikkert som inneber både positive og negative kjensler. Me kan dele ødipuskomplekset inn i to, altså positivt – og negativt ødipuskompleks. Den positive går ut på å elske foreldra av det motsette kjønn, og hate den av same kjønn. Og den negative er motsett. Men sjølvsagt vil også barnet ha begge sin kjærleik etter kvart. Eit eksempel på dette kan vera når ein gut seier: ”Mamma, når eg blir vaksen skal eg gifta meg med deg”. Og då dei spør om far kan han svare: ”Da er jo han gamal, og kanskje død”.

Eg trur den psykodynamiske teorien er ganske så aktuell i dag som den var før . Det er tusenvis av eksempel som stemmer med denne teorien, og ein høyrer stadig om det. Sjølv om det som teorien består av er allmennleg stoff snakka personar om det med kvarandre. Det at ein valdeleg barndom kan påverka deg og laga traume i framtida di skjer ofte, og er ganske så normalt hos mange. Traume sitt igjen i kroppen din og er noko som følgjer deg vidare. I Maslow sin behovsteori må alle behova vera tilfredstilt for å kunne klatra i pyramiden, og visst ikkje nokon av dei grunnleggjande behova ikkje er tilfredsstilt vil dette følgje deg vidare i kvardagen din. Så eg trur teorien er like aktuell i dag som før.

Humanistisk Teori

Gjer greie for kjenneteikn ved typeteori, diskuter korleis denne teorien forklarar menneskets personlegdom og vurder kor gyldig den er i dag.

“Personlegheit kan beskrivast som stabile tendensar i korleis ein enkeltperson betraktar, forheld seg til, og tenkjer på omgivnadane og seg sjølv, som viser eit bredt spekter av sosiale og personlege samanhengar.”

No i nyare tid er personlegheit betrakta på mange måtar. Her kjem me inn på dei store fem; Psyko-dynamiske perspektiv, åtferds-dynamisk, empiriske, og humanistisk teori.

I USA i 1960 oppstod det heilt nye teoriar enn det som var frå før. Desse teoriane tok utgangspunkt i eigenskapane kjærleik, personleg fridom og sjølvmedvit. Teoriane vart kalla humaniske teoriar. Desse teoriane seier at mennesket kan ta eigne val og at dei er sjølv ansvarlege for kva dei vil gjere med livet sitt. Humaniske teoriar konsentrerer seg om korleis mennesket ser på seg sjølv og miljøet rundt.

“Humanistisk teori framhevar eit meir positivt menneskesyn. Det vert understreka at mennesket kan ta eigne val, og at dei sjølv står ansvarlege for kva dei gjer ut av livet sitt.”  Dette kan ein diskutere. Eit døme kan vera eit barn som har vekse opp i eit vanskelege forhold i heimen til dømes rusmissbruk. Er det då barnet sitt ansvar om det i vaksen alder vert og rusmisbrukar eller er dette eit samfunnsansvar? Eg meiner at dette er begge sitt ansvar. Personen står sjølv ansvarleg for handlingane han har gjort. Samstundes har og samfunnet ansvar òg ved at dei svikta han i oppveksten ved at for eksempel barnevernet ikkje kom inn i biletet.

Vidare konsentrerer desse teoriane seg om “oppfattninga som individet har om seg sjølv og miljøet omkring. Vidare er utviklinga avhengig av korleis den enkelte fungerar i mellommenneskelege forhold.” Dette vil sei om mennesket klarar seg i det sosiale liv, til dømes: om mennesket klarar å samhandla og omgåst med andre, og kva måte han gjer dette på. (frekk, høffeleg) Når det gjeld oppfattninga om individet har av seg sjølv, er denne like aktuell i dag. Eg meiner at den er like gyldig i dag fordi ein speglar seg i andre mennesker som ein omgås med, ved at desse personane signaliserer og uttrykker seg både verbalt og non verbalt til individet som person. Dette gjer til at personen skapar seg ei oppfattning av seg sjølv som kan vera både positiv og negativ, dette kan ein og kalla for speglingsteori.

-Ingrid Ask

Sjølvbilete og identitet

«Sjølvoppfatning er ei samnemning på alt du veit, trur og føler om deg sjølv.» (Gjøsund og Huseby 136). Det som omhandlar sjølvoppfatninga di kan me dele inn i to hovudgrupper:

• Karakteriserande: Om du er flink på skulen, grei å ha med å gjere heime og likar videospel, vil det vere dei karakteriserande kategoriane om deg. Om desse kategoriane er negative eller positive, kjem an på korleis andre vurderer det. Deira reaksjon på desse kategoriane vil vere avgjerande for korleis sjølvoppfatninga di vil bli, og vidare korleis sjølvtilliten din vere. Dersom du berre får negativ respons på dei negative karakteristikkane dine, vil sjølvtilliten din bli negativ.

• Vurderande: Den vurderande delen av sjølvoppfatninga går meir på å vurdere deg sjølv. Vurderingar om kva du gjer og kva du står for, og om du liker eller misliker det. Det er desse vurderingane om ein sjølv som legg grunnlag for sjølvrespekten din, og dersom du vurderer deg sjølv positivt, vil sjølvrespekten din bli høg.

Det er kombinasjonen av sjølvoppfatning, sjølvtilliten og sjølvrespekten din vi kallar sjølvbilete ditt. Sjølvbilete ditt held seg meir eller mindre stabilt over lengre til, i motsetnad til sjølvoppfatninga og sjølvtilliten din som gjerne endrar seg frå tid til annan.

Identiteten til ein person er noko meir enn berre sjølvbilete. Identiteten til ein person er både sjølvbilete og alt som er unikt for deg, som til dømes: namn, personnummer, bustad, bakgrunn.

Korleis me oppfattar oss sjølve og korleis sjølvbilete vårt då utviklar seg er viktig for oppførselen. Og det er gjerne tre punkt som blir avgjerande for korleis me oppfører oss:

• Korleis vi oppfattar oss sjølve: Den oppfatninga vi har av oss sjølve; kva status, yrke og rolle me har.

• Korleis vi ønskjer å vere: Den idealiserte oppfatninga av oss sjølve, korleis vi ønskjer å vere. Me har alle mål om korleis vi skal oppføre oss og om kva etiske og moralske kvalitetar me burde inneha.

• Korleis vi vel å stå fram eller presentere oss for andre menneske: Korleis vi viser oss for andre menneske, kva rolle me vel å spele og kva eigenskapar vi vel å vise.

Korleis me så oppfører oss og viser oss for andre blir eit kompromiss av desse tre punkta.

Korleis folk reagerer på handlingane og oppførselen vår, vil påverke korleis vi handlar vidare. Men ikkje alle har like stor påverknad. Visse personar sine reaksjonar er viktigare enn korleis andre reagerer på oppførselen vår. Til dømes vil du truleg bry deg meir om korleis ein i klassen reagerer på oppførselen din, enn korleis ein framand på gata reagerer. Dei personane som er viktigast kallar me signifikante andre. Me har også ein tendens til å leggje mest vekt på positiv respons framfor negativ respons, og oppsøkjer gjerne situasjonar eller grupper der me forventar å få positiv respons på dei me gjer.

Kjelde: Peik Gjøsund og Roar Huseby. Psykologi 1.

• Magnus B

Selvbilde og identitet

Av: Silje

Gjøsund og Huseby forklarer selvbildet med hvordan en tror andre oppfatter en, de tankene og inntrykkene en har om seg selv og plassen en har i forhold til de andre i samfunnet. De mener at selvbildet er som oftest avgjørende for atferden i det daglige, derfor regnes det som en vesentlig del av det som karakteriserer oss. Det som karakteriserer oss er vår identitet, men også navnet, personnummeret, bostedet, bakgrunnen, osv. er en del av identitet vår.

Psykologen Erik H. Erikson mente at utviklingen av vårt selvbilde og vår identitet skjer gjennom samhandling med andre gjennom hele livet. Han la ekstra vekt på barne- og ungdomsårene. I løpet av de første 18 månedene av livet utvikler barnet tillit eller mistillit til andre. Hvis et barn skal føle seg trygt og tilfreds i livet, må det bli møtt med kjærlighet og omsorg. Senere i livet når barnet ungdoms-fasen. Erikson kaller denne fasen for «identitet eller rolleforvirring», og vennene er i større grad med på å forme hvordan identiteten vår skal bli.

Den Amerikanske filosofen og psykologen George H. Mead forklarte hvordan selvbildet og identiteten vår blir dannet på en litt annerledes måte. Han utviklet en modell som han kalte «Meads speilingsmodell». Han mente at måten vi fremstiller oss selv på er et kompromiss mellom slik vi ser på oss selv og slik vi ønsker å være. Dette kompromisset blir handlingene våres, og det er disse som Mead mente var en vesentlig del av utviklingen av selvbildet vårt. Litt enklere forklarte mente Mead at vi ser og forstår oss selv ved å tolke andres reaksjoner på oss.

Et eksempel på hvordan selvbildet vårt utvikler seg etter hvilken respons vi får av andre er personer som lider av anoreksi. De har utviklet et negativt selvbilde, og dette kan det være mange grunner til. Slik de ser kroppen sin er ikke nødvendigvis slik den ser ut i virkeligheten. I følge Eriksons teori vil tillit og mistillit i barndommen ha mye å si for slik en opplever livet senere. Barnet kan ha opplevd utrygghet, og derfor ikke være trygg nok på seg selv senere i ungdomstiden til at en unngår slike lidelser. Meads teori om utvikling av selvbilde kan også stemme i dette eksempelet. Personen som har anoreksi kan ha begynt forsiktig å gå ned i vekt. Når andre begynte å legge merke til dette, fikk vedkommende kanskje positive tilbakemeldinger. Dette gjorde at vedkommende fortsatte med det fordi det forsterket selvbildet.

Kilder:

- http://ndla.no/nb/node/27069

- http://ndla.no/nb/node/3994

-http://snl.no/George_Herbert_Mead

- http://snl.no/Erik_Homburger_Erikson

- -Læreboka/Psykologi1/Peik Gjøsund og Roar Huseby

Trekkteoriar

Trekkteoriar

Personlegdom kan definerast som stabile tendensar på korleis ein person førehald seg til og tenkjer på omgivnadane og seg sjølv, som viser seg i eit breidd spekter av sosiale og personlege samanhengar. Samspelet mellom miljøet og den genetiske arva bestem personlegdommen. Ein kan trene og endre åtferd, men grunnpersonlegdommen er ofte ganske lik heile livet.

Trekkteoriar handlar om menneskelege trekk eller eigenskapar og byggjer på at menneske kan karakteriserast ut frå ei rekkje trekk som dei har meir eller mindre av. Det vil sei at teoriane legg meir vekt på personlegdomstrekka til individet og ikkje korleis individet opptrer i ei gruppe. Sætrang og Blindheim (1991) definerer personlegdomstrekk som: «særskilte og relativt varige eigenskapar, som gjer ein person forskjellig frå andre personar.»

Trekkteoriane forklarer mennesket sin personlegdom slik at ein må studere dei ulike personlegdomstrekka som kvart enkelt menneske har, for å komme fram til ein omtrentleg beskriving av personen. Teoriane prøver ikkje lage personlegdomstypar, dei meiner at ein slik stereotypisering gir eit altfor unyansert bilde av verkelegheita. Mennesket er altfor forskjellige og kan derfor ikkje plasserast i nokon standardkategori.

Trekkteoriane tek utgangspunkt i at det finst mange forskjellige skalaer og dimensjonar. For å komma fram til ein god beskriving av ein person sin personlegdom, må vi undersøkje korleis personen scorar på eit stort antall med skalaer.

EKS: Ein kan sjå på kor stor grad vedkommande er: Innadvent/utadvent, Sosial/usosial, Hissig/roleg osv.
Svakheitar i teorien er at han ignorerer visse faktorar i forskjellige situasjonar. Teorien bør ikkje bli brukt idag fordi han bestem personlegdommen vår etter forskjellige trekk som vi har, når det er så mykje meir som bestem korleis vi oppfører oss. Slik som samfunnet og interesser.

Ein vanleg modell innan trekkteoriane er Hans Eysenck sin trefaktormodell. Denne modellen går ut på at at det finst tre store trekk. Psykotisme, Ekstroversjon og nevrotisisme. Modellen er ein hierarkisk modell, og vert kalla «pen» modellen.
P: Aggressiv, kald egosentrisk, egosentrisk, impulsiv…

E: Sosial (sosiabilitet), livlig, aktiv dominerende….

N: Angst; depresjon, skyldfølelse, lav selvtillit….

Nevrotisisme meinte han var knytta til ustabilitet i nervesystemet.

Psykotisme meinte han var knytta til kjønnshormonet testosteron.

Forsvarsmekanismar

FORSVARSMEKANISMAR HOS MENNESKE

Du har sikkert merka på deg sjølv at du har fornekta noko du veit er sant, at du har fortrengt noko som var ubehageleg eller at du har blitt passiv i ein situasjon der du ikkje har følt deg komfortabel. Alt dette er eksempel på menneskelege forsvarsmekanismar. Og med menneskelege forsvarsmekanismar meinast altså då ein samnemning på metodar vi menneskjer brukar for å verne oss sjølv dersom ubehagelege kjensler som t.d. motvilje, angst eller noko som trugar sjølvoppfatninga vår dukkar opp.

Av forsvarsmekanismar har me ni ulike som me reknar som dei vanlegaste. Blant desse kan me finne både negative og positive sider. Dei kan vere både til nytte og til skade på personlegdommen og kvardagen vår.

Fortrenging: Kjend som den mest brukte forsvarsmekanismen. Vi gløymer det ubehagelege og hugsar det positive som skjer i livet vårt. Dette kan ha ein positiv effekt sidan vi då slepp å tenke på alle negative episodar som har skjedd oss. Men på andre sida kan det verke negativt dersom vi fortrengjer for mykje og dermed ikkje kan justere handlingane våre.

Regresjon: Tyder at individet prøver å vere mindre enn det eigentlig er. Dette har heller ikkje mange positive sider, sidan det ikkje er positivt å flykte frå problemstillingane ein møter.

Fornekting og dagdrøyming: Vil seie at ein fornektar noko som har skjedd. Ein bortforklarar hendingar nesten til det ugjenkjennelege. Dette har heilt klart ein positiv effekt, ettersom at fornekting kan hjelpe til å gløyme til dømes traumatiske opplevingar.

Dagdrøyming kan vere ein form for fornekting, sidan det går på å leve seg inn i ei anna verd og då i mellomtida fornekte det som skjer rundt.

Isolasjon, passivitet og projisering: Isolasjon og passivitet går ut på å trekke seg tilbake, og å unngå kontakt med andre. Dette kan for eksempel vere eit barn som set seg for seg sjølv med leikedukkene sine isstaden for å delta på fellesleiker. Det kan og vere at barn vel å skjerme seg og har ein passiv haldning i forhold til nye utfordringar og opplevingar. Dette er først og fremst negativt sidan det hindrar barnet i å skaffe seg fleire og nye erfaringar. Samtidig som at dei då har lett for å utvikle negative tankar om seg sjølv.

Reaksjonsdanning og rasjonalisering: Reaksjonsdanning vil seie at ein undertrykker sine eigne meiningar og tankar, i fordel for andre sine. Ein gir uttrykk for at ein føler noko som er stikk i strid i det ein eigentlig meiner. Dette kan heilt tydeleg ha ein positiv effekt, sidan det er større sjangs for at ein vil bli ”ein del av gjengen” ved å ikkje skilje seg for mykje ut. Rasjonalisering er å undertrykke og forklare seg vekk frå sine eigne følelsar. Dette kan verke negativ sidan ein kan risikere at barnet ikkje får utløp av reaksjonane sine.

Som du skjønnar så har me mange forsvarsmekanismar me kan benytte oss av i kvardagen når me kjenner oss trua av noko. Sjølv om ikkje alle får positive konsekvensar er me avhengige av å bruke dei for å føle oss bra, og for å føle at me reddar ryktet og sjølvoppfatninga vår.

-Andrea